Islom sivilizatsiyasi markazida Amir Temur merosi: Uchinchi Renessansning intellektual asosi

9 aprel – Amir Temur tavalludining 690 yilligi

Insoniyat tarixi shuni ko‘rsatadiki, buyuk sivilizatsiyalar intellektual yutuqlar, ma’naviy qadriyatlar va madaniy merosning uyg‘unligiga tayanadi. Markaziy Osiyo azaldan ilm-fan, san’at va falsafa markazi bo‘lib, butun dunyoga ta’sir ko‘rsatgan sivilizatsiya asoslarini shakllantirgan. Bugungi kunda bu salohiyat keng ko‘lamli loyiha – O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida mujassam bo‘lib, u nafaqat tarixiy osori-atiqalarni saqlaydi, balki ilm-fan, ta’lim va ma’naviy taraqqiyot uchun jonli platforma bo‘lib xizmat qiladi.

O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning mualliflik g‘oyasi asosida tashkil etilgan Islom sivilizatsiyasi markazi ma’naviy-ma’rifiy qadriyatlar milliy tiklanish va xalqaro hamkorlikning poydevori bo‘la olishini yaqqol namoyon etib, butun dunyodan tadqiqotchilar, sayyohlar va keng jamoatchilikni o‘ziga jalb etmoqda.

Amir Temur buyuk davlat arbobi, sarkarda va o‘z davrining eng yirik imperiyalaridan birini yaratgan shaxs sifatida jahon tarixida alohida o‘rin tutadi. XIV asr oxiri – XV asr boshlari chuqur siyosiy o‘zgarishlar davri bo‘lib, shu asnoda Amir Temur Hindistondan Yaqin Sharqgacha bo‘lgan keng hududlarni birlashtirib, barqaror boshqaruv tizimiga ega qudratli davlat tuzishga muvaffaq bo‘ldi.

Uning siyosatida diplomatiya alohida rol o‘ynadi. Amir Temur Yevropa mamlakatlari, jumladan, Fransiya, Angliya va Kastiliya bilan aloqalar o‘rnatgan. 1404 yilda Samarqandga tashrif buyurgan Ispaniya elchisi Rui Gonsales de Klavixo davlatning yuqori darajada tashkil etilgani, rivojlangan infratuzilma va chet el elchilariga bo‘lgan hurmatni e’tirof etgan.

Amir Temur saltanatning o‘ziga xos huquqiy asosini ham yaratdi. “Temur tuzuklari”ga ko‘ra, davlat to‘rt ustunga tayanar edi: kengash, muhokama, puxta o‘ylangan reja va qat’iyat. Ishlarning o‘ndan to‘qqiz qismi maslahat va oqilona choralar bilan, o‘ndan bir qismigina qilich bilan hal qilinardi. Bu tamoyil diplomatiya va huquqiy qarorlarning harbiy kuchdan ustunligini aks ettirib, boshqaruvda adolat va qat’iyat muvozanatini ta’kidlaydi.

Amir Temur vafotidan so‘ng uning vorislari – temuriylar davlat taraqqiyotini davom ettirib, ilm-fan, madaniyat va ta’limga alohida e’tibor qaratdi. Bu davr Ikkinchi Sharq Renessansi nomini oldi, chunki unda intellektual va badiiy hayotning yuksalishi kuzatildi va bu Yevropa Uyg‘onishiga tezlashtiruvchi ta’sir ko‘rsatdi.

Temuriylar orasida Mirzo Ulug‘bek alohida o‘rin tutadi. Mirzo Ulug‘bek (1394–1449) — Temuriylar davrining atoqli olimi, astronomi, matematigi va davlat arbobi, Amir Temurning nabirasi. U umrining asosiy qismini Samarqandda o‘tkazdi, bu shahar uning davrida Sharqning yirik ilmiy markaziga aylandi.

Ulug‘bekning asosiy yutuqlaridan biri 1420 yillarda Ulug‘bek rasadxonasining qurilishi bo‘ldi. Bu rasadxona o‘sha davrda jahondagi eng ilg‘or rasadxonalardan biri hisoblangan. Bu yerda u olimlar bilan birgalikda mashhur astronomik katalog — Ziji Sultoniyni tuzdi, unda 1000 dan ortiq yulduzning koordinatalari yuqori aniqlikda aniqlandi.

Bugungi kunda Temuriylar merosini O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida ko‘rish mumkin, u yerda davrning madaniy va ma’naviy boyligini namoyish etuvchi noyob eksponatlar to‘plangan. Ular orasida Amir Temur uchun xattot Umar Aqta tomonidan ko‘chirilgan “Boysung‘ur Qur’oni” deb nomlanuvchi Qur’on parchasi ham bor. Ushbu qo‘lyozma xattotlikning naqsh ustidan tantanasini ifodalaydi: harflarning uyg‘un, kuchli shakllari va siyohning aniq oqimi ulkan vizual taassurot qoldiradi. Markazda ushbu Qur’onning bir satri saqlanadi, bu esa tashrif buyuruvchilarga Temuriylar san’atining ulug‘vorligini his qilish va maktublar madaniyati davlatning ma’naviy qiyofasini qanday shakllantirganini tushunish imkonini beradi.

Saroy ustaxonalarida egasini himoya qilish va duo qilish uchun tayyorlangan tumor kiyim – Boburiylarning tumorli ko‘ylagi ham alohida o‘rin tutadi. Qalin paxta Qur’on matnlari, shuningdek, shahodat va Allohning 99 ismi bilan to‘liq qoplangan, orqasida esa Yusuf surasidan (12:64) oyat keltirilgan: “Albatta, Alloh eng yaxshi saqlovchi va U rahmlilarning eng rahmlidir”.

O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi nafaqat muzey, balki jonli ta’lim platformasi hamdir. Majmua me’moriy konsepsiyasi Temuriylar an’analarini zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirib, o‘tmish va bugunning birligini ifodalaydi. Uning 65 metrlik gumbazi va mahobatli peshtoqlari O‘zbekistonning barcha hududlarini birlashtirib, monumentallik va tarixiy vorisiylik hissini uyg‘otadi.

Markaz ekspozitsiyasi “Sivilizatsiyalar – Shaxslar – Kashfiyotlar” tamoyili asosida qurilgan bo‘lib, asosiy tarixiy bosqichlarni qamrab oladi: islomgacha bo‘lgan davr, Birinchi va Ikkinchi Renessans hamda Yangi O‘zbekistonning zamonaviy bosqichi. Tashrif buyuruvchilar nafaqat noyob artefaktlarni ko‘rishlari, balki VR va AR texnologiyalari, gologrammalar va sun’iy intellekt yordamida ular bilan o‘zaro aloqada bo‘lishlari mumkin, bu esa tarixni jonli va sezilarli qiladi.

Markaz o‘zida turli xil ta’lim va madaniy funksiyalarni birlashtiradi: interaktiv laboratoriyalar, “1001 ixtiro” bolalar muzeyi, 2500 dan ortiq qo‘lyozma va toshbosma asarlar fondiga ega kutubxona, 40 000 ga yaqin bosma nashrlar va elektron formatdagi 350 000 dan ortiq adabiyotlar, “King‘s Foundation” xattotlik va an’anaviy san’at maktabi, shuningdek, ICESCO, IRCICA va OCIS vakolatxonalari. Bularning barchasi an’analar va innovatsiyalar yonma-yon yashaydigan va bir-birini to‘ldiradigan, ilm-fan va madaniyat rivojlanishini rag‘batlantiradigan makonni shakllantiradi.

Bunday yondashuv tufayli Markaz shunchaki bilim ombori emas, balki tarixiy Renessanslar va Uchinchi Renessans o‘rtasidagi jonli ko‘prikka aylanib, an’analar davomiyligini ta’minlaydi hamda yangi avlodlarni ilmiy, madaniy va ma’naviy yutuqlarga ilhomlantiradi.

O‘zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan 9 aprel kuni buyuk davlat arbobi, sarkarda, ilm-fan va madaniyat homiysi Amir Temur tavalludining 690 yilligi keng nishonlanmoqda. Ushbu yubiley sanasi nafaqat tarixiy xotira, balki milliy o‘ziga xoslikni mustahkamlash, ilmiy salohiyatni rivojlantirish va mamlakat madaniy diplomatiyasini ilgari surishning muhim omili sifatida ko‘rilmoqda.

Yubiley tadbirlari doirasida Islom sivilizatsiyasi markazi xalqaro muloqotning asosiy maydoni bo‘lib xizmat qilmoqda. Xususan, joriy yilning 9–10 aprel kunlari bu yerda Yevropa, Osiyo, Yaqin Sharq va Shimoliy Amerikadan 300 dan ortiq yetakchi olimlar, tadqiqotchilar va ekspertlar ishtirok etadigan keng ko‘lamli xalqaro ilmiy konferensiya bo‘lib o‘tadi. Konferensiya Amir Temur va Temuriylar sivilizatsiyasining jahon tarixi va madaniyatidagi o‘rni va ahamiyatini har tomonlama o‘rganish, shuningdek, kelgusida xalqaro ilmiy va madaniy hamkorlik uchun barqaror platformani shakllantirishga qaratilgan.

Islom sivilizatsiyasi markazi mintaqada ilm-fan va madaniyat rivojiga turtki berib, insonlarni tinchlik, hamjihatlik va taraqqiyot yo‘lida birlashtirishga xizmat qiladi. U “Iqro bismi Rabbiqa” (Parvardigoring nomi bilan o‘qi) degan ulug‘ da’vatga amal qiladi.

“Dunyo” AA